De (on)toegankelijkheid van digitale zorg

Nederland scoort goed op de toegankelijkheid van zorg. Dat is reden voor optimisme. Tegen de achtergrond van stijgende zorgkosten en personeelstekorten is het de vraag hoe lang dit nog zo blijft. Het inzetten van digitale zorg wordt door velen als een deel van de oplossing gezien en de diverse gezondheidssectoren gaan op hun eigen manier en tempo mee in deze trend.

Een voorwaarde is dat deze digitale zorg goed toegankelijk is voor patiënten. Relevante vragen zijn:


  • Kunnen alle burgers, alle groepen patiënten daarin ook voldoende meekomen?
  • Is e-health toegankelijk genoeg?
  • Wanneer spreek je nou van ‘goede’ toegankelijkheid?

Vanuit ethisch perspectief kun je je afvragen hoe je er voor zorgt dat je ‘goed doet’. Hoe borg je dat economische waarden geen inbreuk doen op de maatschappelijke en de professionele waarden in het zorgsysteem zoals gelijke toegang tot die zorg? Wat belangrijk is, is dat we in Nederland stellen dat ieder mens recht heeft om mee te doen in de maatschappij. Digitale toegankelijkheid hoort daar bij.


Het is goed ons te realiseren dat niet alle groepen patiënten eenvoudig aan de slag kunnen met e-health. Hier zijn diverse oorzaken voor. Sommige toepassingen zijn eenvoudigweg niet beschikbaar of onbekend bij patiënten, niet gebruiksvriendelijk of sluiten niet aan bij het kennisniveau of digitale vaardigheden van een patiënt. Patiënten, ongeacht opleidingsniveau, zijn niet altijd in staat tot zelfredzaamheid met digitale middelen. Zoals in het rapport ‘Weten is nog geen doen’ van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) duidelijk wordt geschetst: behalve denkvermogen is ook ‘doenvermogen’ nodig.

‘Denk niet te makkelijk over zelfredzaamheid’

  • Bedenk, ontwikkel en test toepassingen samen met patiënten
  • Geef duidelijke informatie over e-health toepassingen
  • Adviseer mensen over welke toepassing voor hen geschikt is


Blog: ‘Denk niet te makkelijk over zelfredzaamheid’ (Bettine Pluut, Marinka de Jong, Nictiz)


"Gelijke toegang tot goede zorg moet voorop staan in e-health-beleid en -projecten"


"We moeten ervoor waken dat digitalisering de verschillen tussen kwetsbare en niet-kwetsbare groepen vergroot in plaats van verkleint."


"Het goede nieuws is: de idealen van zelfredzaamheid en gelijke toegang tot goede zorg zijn prima te verenigen"

Inclusief ontwerpen

Het goede doen bij e-health kan niet zonder eindgebruikers te betrekken. Samen ontwikkelen met de eindgebruiker (inclusief ontwerpen) is een thema dat steeds meer aandacht krijgt binnen de gezondheidszorg. Hierbij is het belangrijk om de eindgebruiker (patiënt/professional) vroegtijdig in het ontwikkelproces te betrekken. Om zo nuttige kennis op te halen over het ontwerp en de toepasbaarheid van het product.

Het betrekken van patiënten gaat in de kern ook over het ontwikkelen van gebruiksvriendelijke e-health toepassingen. Kijk hiervoor ook eens naar het kennismagazine van het programma ‘patiëntparticipatie en e-health’ over het ontwikkelen van gebruiksvriendelijke e-health.

Digitale toegankelijkheid in de zorg kan beter

Toegankelijkheid gaat ook over toegang voor specifieke patiëntgroepen, bijvoorbeeld voor slechtzienden of blinden. De stichting Accessibility onderzocht samen met de Vereniging Bartiméus Sonneheerdt* de digitale toegankelijkheid in de zorg. Na onderzoek bij 8600 websites concludeerden zij dat die toegankelijkheid nog veel te wensen over laat. De stichting Accessibility werkt aan een plan voor zorgorganisaties om te borgen dat deze brede toegankelijkheid wel wordt meegenomen bij ontwikkeling van nieuwe e-health oplossingen.


* Bartiméus Sonneheerdt is een non-profitorganisatie die zich inzet om mensen die blind of slechtziend zijn de kans te geven om mee te doen.

E-health voor iedereen: Pharos programma eHealth4All

Pharos voert het programma eHealth4All uit. We citeren de website:


“1 miljoen mensen hebben moeite met het gebruik van computers en internet, 2,5 miljoen mensen hebben moeite met lezen en schrijven en 29% van de volwassen Nederlanders heeft beperkte gezondheidsvaardigheden. Het begrijpen, vinden en gebruiken van eHealth-toepassingen is voor veel van deze mensen een grote opgave. Veel eHealth-toepassingen worden daardoor niet gebruikt. Terwijl juist deze mensen baat kunnen hebben bij het gebruik van eHealth. Want eHealth biedt voordelen zoals beeldgebruik, pictogrammen, voorleesfuncties, interactiviteit en gebruik in eigen tempo en eventueel samen met anderen.”


Zie verder de website van het programma.

Is e-health een recht of een plicht?

E-health wordt vaak gepositioneerd als het middel om meer regie te krijgen/te nemen. Zelfmanagement, zelfregie, ‘CEO over je eigen gezondheid’, zijn termen die worden gebruikt. Kan iedereen de vraag om meer zelf te doen aan? Kunnen we dat van iedereen verwachten? Is e-health, zoals een videoconsult, een af te dwingen recht? Of andersom: is het gebruik van e-health een plicht? Dit zijn zowel op maatschappelijk niveau als in de dagelijkse praktijk geen triviale vragen. Het gaat om het soort gezondheidszorg en de plaats van de mens en zijn keuzevrijheid daarin.


In een workshop tijdens het Mobile Healthcare Congres eind 2017 werden deze vragen aan de orde gesteld. Samen met een ethicus en een ervaringsdeskundige werd gediscussieerd over de volgende stellingen:


  • Zorgverleners moeten alle medische informatie, up-to-date en direct, in begrijpelijke taal en volledig online beschikbaar stellen voor de patiënt.
  • Een patiënt heeft het recht om een fysieke afspraak te vervangen door een videoconsult.
  • ‘Digital First’ moet de norm worden: eerst digitaal contact/hulp/advies, daarna zo nodig regulier analoog contact.
  • Een arts mag van een patiënt verwachten dat deze digitaal is voorbereid op een consult, bijvoorbeeld via dossierinzage.


Uit de discussies bleek al snel dat er vaak sprake is van conflicterende waarden, bijvoorbeeld tussen goed zorgverlenerschap enerzijds en persoonlijke autonomie anderzijds. Een ander spanningsveld is dat tussen de politieke- of beleidswerkelijkheid en de werkvloer. Op macroniveau wordt veel verwacht van e-health en lijkt maakbaarheid het devies. Op de werkvloer en in de relatie tussen zorgverlener en patiënt moet het gebeuren: de invoering van e-health. Op de werkvloer is maatwerk van belang. Om de beloftes van e-health waar te maken is verbinding tussen die twee werkelijkheden nodig.

Welke thema’s zijn voor u belangrijk?
Laat het ons weten via patientparticipatie@nictiz.nl